పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ (PoK) మరోసారి వార్తల్లో నిలిచింది. ఇటీవలి నిరసనల నేపథ్యంలో అక్కడి రాజకీయ, పరిపాలనా వ్యవస్థపై మళ్లీ చర్చ మొదలైంది. పాక్ ప్రత్యక్ష నియంత్రణలో ఉన్నప్పటికీ, PoKకు ప్రత్యేక రాజ్యాంగం, అధ్యక్షుడు, ప్రధానమంత్రి, శాసనసభ, న్యాయవ్యవస్థ, పోలీస్ వ్యవస్థ ఉండటం ఆసక్తికర అంశంగా మారింది.
నిరసనలతో ఉద్రిక్తత
పాక్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్లో నిరసనకారులపై పాకిస్తాన్ భద్రతా బలగాలు చేపట్టిన చర్యల్లో కనీసం 11 మంది మృతి చెందగా, వందలాది మంది గాయపడ్డారు. నిషేధిత జాయింట్ అవామీ యాక్షన్ కమిటీ (JAAC) నాయకులపై దేశద్రోహం కేసులు నమోదు చేయడంతో పాటు, వారిని పట్టిస్తే రూ.1 కోటి బహుమతి ఇస్తామని అధికారులు ప్రకటించారు. జూన్ 9న ముజఫరాబాద్ వైపు భారీ ర్యాలీకి JAAC పిలుపునివ్వడంతో ఉద్రిక్తతలు మరింత పెరిగాయి.
PoK ఎలా ఏర్పడింది?
1947లో భారత్ విభజన అనంతరం, జమ్మూ-కాశ్మీర్ సంస్థాన పాలకుడు మహారాజా హరి సింగ్ భారత్ లేదా పాకిస్తాన్లో ఏ దేశానికీ వెంటనే విలీనం కావద్దని నిర్ణయించారు. అయితే అదే ఏడాది అక్టోబర్లో పాకిస్తాన్ మద్దతుతో వచ్చిన పష్తూన్ గిరిజన దళాలు కాశ్మీర్పై దాడి చేశాయి. పరిస్థితి విషమించడంతో మహారాజా హరి సింగ్ అక్టోబర్ 26, 1947న భారతదేశంతో విలీన ఒప్పందం (Instrument of Accession)పై సంతకం చేశారు. అనంతరం భారత సైన్యం శ్రీనగర్ చేరుకుని యుద్ధంలో పాల్గొంది.
1948 డిసెంబర్ 31న భారత్-పాకిస్తాన్ మధ్య కాల్పుల విరమణ అమల్లోకి వచ్చింది. 1949 జనవరి 1 నుంచి అమలైన కాల్పుల విరమణ రేఖ కారణంగా సుమారు 13,297 చదరపు కిలోమీటర్ల కాశ్మీర్ భూభాగం పాకిస్తాన్ నియంత్రణలో మిగిలిపోయింది. భారత్ దీనిని “పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ (PoK)”గా పేర్కొంటుండగా, పాకిస్తాన్ “ఆజాద్ జమ్మూ అండ్ కాశ్మీర్ (AJK)”గా వ్యవహరిస్తోంది.
రెండు భాగాలుగా PoK
పాకిస్తాన్ నియంత్రణలో ఉన్న ఈ ప్రాంతం రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది.
ఆజాద్ జమ్మూ అండ్ కాశ్మీర్ (AJK)
గిల్గిట్-బాల్టిస్తాన్ (GB)
ఇందులో గిల్గిట్-బాల్టిస్తాన్ మొత్తం ఆక్రమిత ప్రాంతంలో దాదాపు 86 శాతం విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉంది.
PoKకు ప్రత్యేక రాజ్యాంగం ఎలా వచ్చింది?
1974లో అమల్లోకి వచ్చిన ‘ఆజాద్ జమ్మూ అండ్ కాశ్మీర్ తాత్కాలిక రాజ్యాంగ చట్టం’ ప్రకారం PoKకు ప్రత్యేక పరిపాలనా వ్యవస్థ కల్పించబడింది.
దీని ప్రకారం అక్కడ:
అధ్యక్షుడు
ప్రధానమంత్రి
శాసనసభ
న్యాయవ్యవస్థ
పోలీస్ వ్యవస్థ
ఉండేలా ఏర్పాటు చేశారు.
అయితే రక్షణ, విదేశాంగం, అంతర్జాతీయ ప్రాతినిధ్యం వంటి కీలక అంశాలు పూర్తిగా పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వ నియంత్రణలోనే ఉంటాయి. ఈ అధికారాలను 1949 కరాచీ ఒప్పందం ద్వారా ఇస్లామాబాద్కు అప్పగించారు.
అసలు అధికారం పాకిస్తాన్ చేతుల్లోనే
బయటకు స్వయంప్రతిపత్తి ఉన్నట్టుగా కనిపించినా, PoKలో తుది అధికారం ఇస్లామాబాద్కే చెందుతుందని విశ్లేషకులు చెబుతున్నారు. 1974 చట్టంలోని ఒక నిబంధన ప్రకారం, PoKలో ఎవరూ కాశ్మీర్ పాకిస్తాన్లో విలీనం కావడాన్ని వ్యతిరేకించే రాజకీయ కార్యకలాపాలు నిర్వహించరాదు. ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థులు కూడా “కాశ్మీర్ పాకిస్తాన్లో విలీనం కావాలి” అనే సిద్ధాంతానికి మద్దతు తెలుపుతూ తప్పనిసరిగా ప్రమాణపత్రం ఇవ్వాలి.
స్వయంప్రతిపత్తి నాటకం ఎందుకు?
పాకిస్తాన్ PoK లేదా గిల్గిట్-బాల్టిస్తాన్ను అధికారికంగా తన రాష్ట్రాలుగా ప్రకటించలేదు. ఇందుకు ప్రధాన కారణం కాశ్మీర్ వివాదంపై అంతర్జాతీయ వేదికల్లో తాను తీసుకుంటున్న వైఖరేనని నిపుణులు చెబుతున్నారు.
పాకిస్తాన్కు ప్రస్తుతం నాలుగు ప్రావిన్సులు ఉన్నాయి:
పంజాబ్
సింధ్
ఖైబర్ పఖ్తూన్ఖ్వా
బలోచిస్తాన్
PoKను అధికారిక రాష్ట్రంగా ప్రకటిస్తే, “మొత్తం జమ్మూ-కాశ్మీర్ వివాదాస్పద ప్రాంతం” అనే తన వాదన బలహీనపడుతుందని పాకిస్తాన్ భావిస్తోంది. అందుకే PoKను ‘స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన ప్రాంతం’గా చూపిస్తూ, వాస్తవానికి రాజకీయ, ఆర్థిక, పరిపాలనా వ్యవహారాలన్నింటినీ తన ఆధీనంలోనే ఉంచుకుంటోందని విమర్శలు ఉన్నాయి.
తాజా నిరసనలకు కారణం ఏమిటి?
జూలై 27న జరగనున్న PoK శాసనసభ ఎన్నికల్లో శరణార్థుల కోసం 12 స్థానాలను కేటాయించడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ JAAC ఉద్యమం ప్రారంభించింది. ఈ స్థానాలకు పోటీ చేసే అభ్యర్థులు PoKలో కాకుండా పాకిస్తాన్లో నివసిస్తుండటంతో స్థానిక ప్రజల్లో అసంతృప్తి పెరిగింది. ఇదే ప్రస్తుతం కొనసాగుతున్న నిరసనలకు ప్రధాన కారణంగా మారింది.
భారత వైఖరి ఇదే
భారత్ ప్రకారం, జమ్మూ-కాశ్మీర్ 1947లో చట్టబద్ధంగా భారతదేశంలో విలీనం అయింది. అందువల్ల PoK మరియు గిల్గిట్-బాల్టిస్తాన్ కూడా భారత భూభాగంలో అంతర్భాగాలేనని భారత్ నిరంతరం స్పష్టం చేస్తోంది.