మధ్యప్రదేశ్(Madhya Pradesh) నుంచి కాంగ్రెస్ నేత మీనాక్షి నటరాజన్(Meenakshi Natarajan) రాజ్యసభ నామినేషన్ తిరస్కరణ(Rejection of Rajya Sabha nomination) వ్యవహారం ప్రస్తుతం ఎన్నికల నిబంధనల అమలుపై పెద్ద చర్చకు దారితీసింది. నామినేషన్ పత్రాల పరిశీలనలో రిటర్నింగ్ ఆఫీసర్ ఎంతవరకు అధికారాలు వినియోగించవచ్చు? ఏ లోపాలను ‘తీవ్రమైన లోపాలు’గా పరిగణించాలి? అనుమానాస్పద పరిస్థితుల్లో అభ్యర్థికే ప్రయోజనం కల్పించాలా? అనే అంశాలు ఇప్పుడు ప్రధానంగా చర్చకు వస్తున్నాయి.
మీనాక్షి నటరాజన్ దాఖలు చేసిన పిటిషన్ను సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించినప్పటికీ, ఎన్నికల ప్రక్రియ ప్రారంభమైన తర్వాత కోర్టులు సాధారణంగా జోక్యం చేసుకోవని స్పష్టం చేసింది. ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఎన్నికల ఫలితాలను సవాలు చేయాలంటే సంబంధిత హైకోర్టులో ఎన్నికల పిటిషన్ దాఖలు చేయాలని సూచించింది.
ఎన్నికల పిటిషన్ అంటే ఏమిటి?
ఎంపీ, ఎమ్మెల్యే లేదా స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల్లో గెలిచిన అభ్యర్థి ఎన్నిక చెల్లుబాటు అవుతుందా లేదా అన్నది పరిశీలించే చట్టపరమైన ప్రక్రియనే ఎన్నికల పిటిషన్ అంటారు. ప్రజాప్రతినిధుల చట్టం (Representation of the People Act), 1951లోని సెక్షన్ 80 ప్రకారం ఎన్నికలను సవాలు చేయడానికి ఎన్నికల పిటిషన్ మాత్రమే మార్గం. సెక్షన్ 80A ప్రకారం హైకోర్టుకు ఈ పిటిషన్లను విచారించే అధికారం ఉంటుంది. ఎన్నికైన అభ్యర్థి ఫలితం ప్రకటించిన 45 రోజుల్లోపు పిటిషన్ దాఖలు చేయాలి.
అలాగే సెక్షన్ 100(1)(c) ప్రకారం ఒక అభ్యర్థి నామినేషన్ను తప్పుగా లేదా చట్టవిరుద్ధంగా తిరస్కరించినట్లు తేలితే, గెలిచిన అభ్యర్థి ఎన్నికను కోర్టు రద్దు చేయవచ్చు. దీంతో సుప్రీంకోర్టులో ఎదురుదెబ్బ తగిలినప్పటికీ, కాంగ్రెస్కు మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టులో ఎన్నికల పిటిషన్ దాఖలు చేసే అవకాశం ఇంకా ఉంది.
అసలు వివాదం ఏంటి?
మీనాక్షి నటరాజన్ నామినేషన్ తిరస్కరణ తర్వాత బీజేపీ(BJP) అభ్యర్థులు తరుణ్ చుగ్(Tarun Chugh), రజనీష్ అగర్వాల్(Rajneesh Agarwal), మహేష్ కేవట్(Mahesh Kevat) మధ్యప్రదేశ్ నుంచి మూడు రాజ్యసభ స్థానాలకు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు.
ఈ వివాదానికి బీజం వేసింది బీజేపీ రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శి రాహుల్ కొఠారి చేసిన ఫిర్యాదు. హైదరాబాద్లో పెండింగ్లో ఉన్న ఓ ప్రైవేట్ ఫిర్యాదులో మీనాక్షి నటరాజన్ నాలుగో నిందితురాలిగా ఉన్నారని, ఆ విషయాన్ని నామినేషన్తో సమర్పించిన ఫారం-26లో వెల్లడించలేదని ఆయన ఆరోపించారు.
ఈ అభ్యంతరాన్ని పరిశీలించిన రిటర్నింగ్ ఆఫీసర్, మధ్యప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ప్రధాన కార్యదర్శి అరవింద్ శర్మ నామినేషన్ను తిరస్కరించారు. సంబంధిత కేసులో కోర్టు విచారణ ప్రారంభించిందని, సమన్లు జారీ అయ్యాయని, అభ్యర్థి కూడా సమాధానం దాఖలు చేశారని ఆయన పేర్కొన్నారు.
ఎన్నికల కమిషన్ ఏమి చెబుతోంది?
మాజీ అసెంబ్లీ ప్రధాన కార్యదర్శి, మాజీ రిటర్నింగ్ ఆఫీసర్ భగవందేవ్ ఇస్రానీ అభిప్రాయం ప్రకారం నామినేషన్ తిరస్కరణ అనేది యాంత్రికంగా జరిగే ప్రక్రియ కాదు. ఆయన ప్రకారం ఎన్నికల కమిషన్ హ్యాండ్బుక్లోని నిబంధనలను సమగ్రంగా చదవాలి. ఒకే క్లాజ్ ఆధారంగా నిర్ణయం తీసుకోవడం సరైంది కాదని ఆయన అంటున్నారు.
హ్యాండ్బుక్లోని చాప్టర్-6, పేరా 10(13) ప్రకారం అభ్యర్థి అఫిడవిట్లోని అన్ని కాలమ్లు పూర్తి చేయకపోతే, అవసరమైన సూచనలు ఇచ్చిన తర్వాత కూడా లోపం సరిచేయకపోతే నామినేషన్ తిరస్కరించవచ్చు. అయితే పేరా 10(12) ప్రకారం అఫిడవిట్లో లోపాలు ఉన్నాయని మాత్రమే కారణంగా నామినేషన్ను తిరస్కరించరాదని స్పష్టంగా పేర్కొంది.
అలాగే పేరా 9(1) ప్రకారం చిన్నపాటి సాంకేతిక లేదా క్లరికల్ తప్పిదాల కారణంగా నామినేషన్ను తిరస్కరించకూడదని సూచిస్తోంది. ఇస్రానీ మాటల్లో, “40 ఏళ్ల ఎన్నికల అనుభవంలో నేను ఒక్క నామినేషన్ను కూడా తిరస్కరించలేదు. చిన్న లోపాలను పట్టించుకోకుండా అభ్యర్థికి అవకాశం ఇవ్వాలి” అని పేర్కొన్నారు.
అనుమానం ఉంటే అభ్యర్థికే లాభం?
హ్యాండ్బుక్లోని పేరా 6(6) ప్రకారం ప్రతి నామినేషన్ చెల్లుబాటు అవుతుందనే భావనతో పరిశీలన ప్రారంభించాలి. ఒకవేళ నామినేషన్ చెల్లుబాటు విషయంలో సమంజసమైన అనుమానం ఉంటే, ఆ ప్రయోజనం అభ్యర్థికే ఇవ్వాలని నిబంధన చెబుతోంది.
ఈ నిబంధన ప్రకారం మీనాక్షి నటరాజన్ విషయంలో కూడా అదే విధానం అనుసరించాల్సిందని ఇస్రానీ అభిప్రాయపడ్డారు.
క్రిమినల్ కేసుల వివరాల వెల్లడిపై చట్టం ఏమంటోంది?
ప్రజాప్రతినిధుల చట్టంలోని సెక్షన్ 33A ప్రకారం రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ శిక్ష విధించే నేరాల్లో కోర్టు అభియోగాలు (Charges) నిర్ధారించిన సందర్భాల్లో లేదా ఒక సంవత్సరం కంటే ఎక్కువ జైలు శిక్ష పడిన సందర్భాల్లో అభ్యర్థులు వివరాలు వెల్లడించాల్సి ఉంటుంది. ఇస్రానీ అభిప్రాయం ప్రకారం హైదరాబాద్ కేసు ఈ నిబంధన పరిధిలోకి రాదని, అందువల్ల ఫారం-26లో దానిని తప్పనిసరిగా వెల్లడించాల్సిన అవసరం లేదని చెబుతున్నారు.
కాంగ్రెస్ వాదన ఇదే
కాంగ్రెస్ తరఫు సీనియర్ న్యాయవాది అజయ్ గుప్తా ప్రకారం హైదరాబాద్ కేసులో మీనాక్షి నటరాజన్ను “ఆరోపితురాలు”గా కాకుండా “ప్రతివాది”గా మాత్రమే పేర్కొన్నారు. అందువల్ల అది క్రిమినల్ కేసుగా పరిగణించడం చట్టపరంగా, వాస్తవపరంగా సరైంది కాదని ఆయన వాదిస్తున్నారు. అలాగే సెక్షన్ 33A ప్రకారం ఆ కేసు వివరాలను వెల్లడించాల్సిన అవసరం లేదని కాంగ్రెస్ స్పష్టం చేస్తోంది.
బీజేపీ స్పందన
మధ్యప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్ మోహన్ యాదవ్ మాత్రం నామినేషన్ తిరస్కరణ ప్రక్రియను సమర్థించారు. ఎన్నికల్లో ఓటమి తర్వాత కాంగ్రెస్ ఎన్నికల కమిషన్, న్యాయవ్యవస్థలపై ఆరోపణలు చేస్తోందని విమర్శించారు. ప్రజాస్వామ్యంలో ఎన్నికల ప్రక్రియ పారదర్శకత అత్యంత ముఖ్యమని, అభ్యర్థి ఉద్దేశపూర్వకంగా ముఖ్యమైన విషయాలను దాచిపెడితే అది ప్రజాస్వామ్య విలువలకు విరుద్ధమని ఆయన పేర్కొన్నారు.
ప్రస్తుతం పరిస్థితి ఏంటి?
సుప్రీంకోర్టులో ఉపశమనం లభించకపోయినా, మీనాక్షి నటరాజన్కు ఇంకా చట్టపరమైన అవకాశం పూర్తిగా ముగియలేదు. నామినేషన్ తిరస్కరణ చట్టబద్ధతను సవాలు చేస్తూ మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టులో ఎన్నికల పిటిషన్ దాఖలు చేయడం ద్వారా కాంగ్రెస్ తన పోరాటాన్ని కొనసాగించే అవకాశం ఉంది. ఎన్నికల నిబంధనల అమలుపై భవిష్యత్తులో ఇది కీలక న్యాయపరమైన పరీక్షగా మారే అవకాశం కనిపిస్తోంది.