హైదరాబాద్ పాతబస్తీ సంస్కృతికి, చారిత్రక వారసత్వానికి నిలయం. చార్మినార్ నుంచి మొదలుకొని అక్కడి ప్రతి వీధి, ప్రతి ప్రాంతం వెనుక ఒక గొప్ప హిస్టరీ దాగి ఉంటుంది. అలాంటి ప్రసిద్ధ ప్రాంతాలలో ‘లాల్ దర్వాజా’ ఒకటి. మనం రోజూ వినే ఈ పేరు వెనుక ఓ ఆసక్తికరమైన గతం ఉంది. అసలు ఈ ప్రాంతానికి ఆ పేరు ఎలా వచ్చింది? నిజాం కాలంలో అక్కడ నిజంగానే ఎర్రటి దర్వాజా ఉండేదా? ఈ ప్రాంతానికి, సింహవాహిని మహంకాళి అమ్మవారి బోనాలకు ఉన్న అనుబంధం ఏంటి? పూర్తి వివరాలు ఇవే!

‘లాల్ దర్వాజా’ పేరు ఎలా వచ్చింది?

‘లాల్’ అంటే ఉర్దూలో ఎరుపు అని అర్థం, ‘దర్వాజా’ అంటే ద్వారం లేదా పెద్ద ప్రవేశ గేటు.

1907 ప్రాంతంలో నిజాం పాలన సమయంలో పాతబస్తీలోని ఈ భాగంలోకి ప్రవేశించడానికి ఒక భారీ ఎర్రటి ద్వారాన్ని (Red Gate) నిర్మించారు. ఆ కాలంలో ఇది ప్రయాణికులకు, స్థానికులకు ఒక ప్రధాన ప్రవేశ మార్గంగా (Landmark) ఉండేది. ప్రజలు ఎక్కడికి వెళ్లాలన్నా “ఎర్రటి ద్వారం (లాల్ దర్వాజా) దగ్గరకు” అని ప్రస్తావించేవారు. కాలక్రమేణా ఆ ద్వారం పేరే చుట్టుపక్కల విస్తరించిన ఇళ్లు, వీధులకు స్థిరపడి ‘లాల్ దర్వాజా’గా రూపాంతరం చెందింది.

కోట గోడలు.. కనుమరుగైన ఆనవాళ్లు:

ఒకప్పుడు నిజాం పాలకులు పాత నగరాన్ని శత్రువుల నుంచి రక్షించేందుకు నగరం చుట్టూ భారీ కోట గోడలు, అనేక ద్వారాలు (Gates) నిర్మించారు. వాటిలో భాగమే ఈ లాల్ దర్వాజా. కాలక్రమేణా నగరం విస్తరించడం, ఆధునీకరణ మరియు రహదారుల వెడల్పు కారణంగా ఆ ఎర్రటి ద్వారం భౌతికంగా కనుమరుగైనప్పటికీ, ప్రజల గుండెల్లో, నగర చరిత్రలో ఆ పేరు మాత్రం సజీవంగా నిలిచిపోయింది.

సింహవాహిని మహంకాళి ఆలయం & బోనాల వైభవం:

ఈ రోజు ‘లాల్ దర్వాజా’ అని వినగానే అందరికీ గుర్తొచ్చేది సింహవాహిని మహంకాళి అమ్మవారి ఆలయం. తెలంగాణ సంస్కృతికి ప్రతీక అయిన ఆషాఢ మాస బోనాల ఉత్సవాల్లో లాల్ దర్వాజా బోనాలకు ప్రత్యేక విశిష్టత ఉంది.

• ఆలయ చరిత్ర & నిజాం విరాళాలు: 1908లో మూసీ నదికి సంభవించిన భారీ వరదల సమయంలో నగర ప్రజలను కాపాడాలని అమ్మవారిని ప్రార్థిస్తూ ఈ ఆలయంలో ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహించారు. అప్పటి హైదరాబాద్ నిజాం మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్ ఈ ఆలయ అభివృద్ధికి, పూజలకు కావలసిన భూమిని, విరాళాలను అందించినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.
• మహారాజా కిషన్ ప్రసాద్ పాత్ర: నిజాం ప్రభుత్వంలో ప్రధానమంత్రిగా పనిచేసిన మహారాజా కిషన్ ప్రసాద్ చొరవతో ఈ ప్రాంతంలో బోనాల ఉత్సవాలకు మరింత ప్రాచుర్యం, ప్రభుత్వ గుర్తింపు లభించాయి. నాటి నుంచి నేటి వరకు ప్రసిద్ధ రంగం (జ్యోస్యం) కార్యక్రమం, పోతురాజుల విన్యాసాలు, ఘటాల ఊరేగింపు ఇక్కడ కంటిపాపలా కొనసాగుతున్నాయి.

ముగింపు:

నగర రూపురేఖలు మారి, పాత కట్టడాలు మాయమైనా.. ‘లాల్ దర్వాజా’ అనే పేరు కేవలం ఒక చిరునామా మాత్రమే కాదు; అది నవాబుల కాలం నాటి రాచరిక చరిత్రకు, భాగ్యనగర గంగా-జమునా తెహజీబ్‌కు, అమ్మవారి భక్తిపారవశ్యానికి జీవకళగా నిలిచిన సజీవ సాక్ష్యం!