శ్రీకృష్ణ జన్మాష్టమి రోజున భక్తిశ్రద్ధలతో ఉపవాస వ్రతాన్ని ఆచరించి, బాలకృష్ణుడి కృపను పొందాలనుకునే భక్తుల కోసం పూర్తి వ్రత విధానం, ఆహార నియమాలు మరియు పారణ సమయాల సమగ్ర సమాచారం ఇదిగోండి.
జన్మాష్టమి వ్రతం కేవలం ఆహారాన్ని త్యజించడం మాత్రమే కాదు. మనస్సును ప్రశాంతంగా ఉంచుకోవడం, ఆత్మనిగ్రహం పెంపొందించుకోవడం మరియు రోజంతా ఆ మురళీధరుని ధ్యానంలో గడపడమే ఈ వ్రతం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం.
ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించే భక్తులు జన్మాష్టమికి ముందు రోజు (సప్తమి) రాత్రి సాత్విక ఆహారాన్ని మాత్రమే తీసుకోవాలి. ఒక్కపూట మాత్రమే భోజనం చేసి, మరుసటి రోజు చేసే మహా వ్రతానికి శరీరాన్ని, మనస్సును సిద్ధం చేసుకోవాలి. జన్మాష్టమి రోజున తెల్లవారుజామునే నిద్రలేచి తలస్నానం చేసి, పూజా మందిరాన్ని శుభ్రపరుచుకుని నిత్య పూజ పూర్తి చేయాలి. అనంతరం శ్రీకృష్ణుడి ముందు చేతిలో అక్షతలు, నీరు తీసుకుని ఉపవాస వ్రత సంకల్పం చెప్పుకోవాలి. రోజంతా కోపతాపాలకు దూరంగా ఉంటూ శ్రీకృష్ణ నామస్మరణ, భజనలు, భగవద్గీత పఠనం లేదా విష్ణు సహస్రనామ పారాయణంలో సమయాన్ని గడపాలి. జన్మాష్టమి వ్రతంలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టం నిశీత కాల పూజ. ద్వాపరయుగంలో శ్రీకృష్ణుడు అర్ధరాత్రి వేళ అవతరించాడు కాబట్టి, రాత్రి జాగరణ చేసి బాలకృష్ణుడి విగ్రహానికి లేదా చిత్రపటానికి పాలతో అభ్యంగన స్నానం చేయించి, క్రొత్త వస్త్రాలు, తులసి దళాలు, వెన్న, అటుకులు, పండ్లు నైవేద్యంగా సమర్పించి మహా హారతి ఇవ్వాలి.
ఉపవాస సమయంలో ఆహార నియమాల విషయానికి వస్తే, ముఖ్యంగా బియ్యం, గోధుమలు, పప్పు ధాన్యాలను తీసుకోకూడదు. కఠినమైన నిరాహార వ్రతం చేసేవారు కేవలం మంచి నీరు మాత్రమే స్వీకరిస్తారు. మరికొందరు పాలు, పెరుగు, కొబ్బరి నీళ్ళు, తాజా పండ్లను (అరటి, సేపు, దానిమ్మ) తీసుకుంటూ ఫలాహార వ్రతాన్ని ఆచరిస్తారు. అలాగే సగ్గుబియ్యం కిచిడీ, కుట్టు కా ఆటా మరియు సైంధవ లవణంతో చేసిన సాత్విక పదార్థాలను కూడా స్వీకరించవచ్చు. వృద్ధులు, గర్భిణులు, బాలింతలు మరియు ఆరోగ్య సమస్యలతో మందులు వాడేవారు కఠినమైన నిరాహార ఉపవాసం చేయాల్సిన అవసరం లేదు. శరీర సహకారానికి తగినట్లుగా పాలు, పండ్లు తీసుకుంటూ భక్తితో వ్రతం ఆచరిస్తే సరిపోతుంది.
వ్రత ఫలితం సంపూర్ణంగా లభించాలంటే శాస్త్రోక్తంగా నిర్ణయించిన పారణ సమయంలోనే ఉపవాసాన్ని విరమించాలి. పంచాంగం ప్రకారం రోహిణి నక్షత్రం మరియు అష్టమి తిథి ముగిసిన తర్వాత పారణ చేయడం శ్రేష్ఠం. ధర్మశాస్త్రం ప్రకారం సెప్టెంబర్ 5 ఉదయం 6:01 గంటల తర్వాత ఉపవాసాన్ని విరమించడం ఉత్తమం. అయితే కొన్ని ప్రాంతీయ మరియు కుటుంబ సంప్రదాయాల ప్రకారం అర్ధరాత్రి నిశీత పూజ మరియు స్వామివారికి నైవేద్య సమర్పణ పూర్తయిన తర్వాత (సెప్టెంబర్ 5 రాత్రి 12:42 గంటల తర్వాత) ప్రసాదం తీసుకుని ఉపవాసం విరమిస్తారు. ఉపవాస విరమణ సమయంలో ముందుగా స్వామివారికి సమర్పించిన తీర్థం, తులసి దళం లేదా వెన్న-అటుకుల ప్రసాదాన్ని స్వీకరించి, ఆ తర్వాత సాత్విక ఆహారాన్ని తీసుకోవాలి. స్థానిక పంచాంగం మరియు కుటుంబ ఆచారాలను బట్టి పారణ సమయాల్లో స్వల్ప మార్పులు ఉండే అవకాశం ఉంది.